Sami Naïr (Tlemcen, Alxeria, 1946) é catedrático de Ciencias Políticas da Universidade París VIII. Profesor Invitado da Universidade Carlos III de Madrid e doutor en Filosofía Política e en Ciencias Humanas pola Universidade da Sorbona. Naturalizado francés, é especialista en movementos migratorios, creador do concepto de codesenvolvemento e unha das voces europeas que máis critican o sistema globalizador neoliberal. Asesor do goberno de Lionel Jospin de 1997 a 1999 e europarlamentario até 2004, é tamén vicepresidente dende 2001 do Mouvement républicain et citoyen. Escribiu numerosos artigos e libros de filosofía, economía, crítica literaria e ciencias políticas nas principais revistas académicas de Francia e doutros países. Asina con frecuencia artigos en Lle Monde, Libération ou El País. O seu último libro: L’immigration est une chance, entre la peur et la raison (Editions du Seuil, 2007).

Entrevista realizada e transcrita para Altermundo pola venezolana Catherine Hernández, de Radio Guiniguada FM 105.9, das Palmas de Gran Canaria.

--------- 

Partindo de que América Latina é un subcontinente heteroxéneo, cabe dicir, con todo, que parecen debuxarse grandes liñas comúns de resistencias e alternativas de carácter rexional.

Efectivamente é un continente moi heteroxéneo pero ao mesmo tempo hai unha condición histórica e un porvir común dos pobos de América Latina.

Hai quen di que en América Latina están en pugna dous grandes eixes: o eixe Monroe e o eixe Bolivariano; que percepción tes ti destas dúas liñas?

Ben, non sei se se pode falar de dous eixes, pois os intereses das nacións que hogano constitúen América Latina son á vez conxuntos, semellantes, pero tamén hai contradicións. Ademais hai unha diferenza fundamental entre as nacións de América Latina. Brasil ten un peso excepcional, cos seus intereses particulares. Constitúe en si mesmo un conxunto.

A doutrina Monroe foi a estratexia dos Estados Unidos –EUA– dende o século XIX; nunca renunciaron a practicala e puxérona en marcha a través dos réximes latinoamericanos favorábeis á súa política. Intentarono tanto a través das ditaduras militares –falo dos anos ‘50-‘70, até a crise das ditaduras dos ‘80–, como logo a través dun xeito moito máis liberal. Pretendíase representar unha orientación democrática e, de feito érao, pero fundamentalmente non se presentaba ningunha alternativa real fronte ao poder dos EUA, á doutrina Monroe. A esencia desa doutrina é moi sinxela: asegurar a dominación dos EUA sobre o continente americano. É o núcleo da política imperial deste país.

Por outra banda, vimos o desenvolvemento de varios movementos sociais e políticos suscitando o problema do contido social da democracia, da loita en contra das desigualdades no seo do estado políticamente pluralista pero impotente a nivel social. Estes movementos desenvólvense, de xeito máis ou menos continuo, dende os anos ‘70-‘90: movementos á vez de liberación nacional e democrática que se opuxeron á doutrina estadounidense. Intentaron atopar camiños novos para emancipar os pobos, e non só para emancipalos senón para dar a posibilidade aos pobos mesmos de emanciparse. Non sei se se pode falar dun eixe Bolivariano, pero o que si é certo é que a Revolución Bolivariana levada a cabo por Venezuela, polo presidente Chávez, hoxe representa unha alternativa, unha alternativa que evidentemente non se pode aplicar mecanicamente a todos os países de América Latina pero que constitúe unha saída posíbel do sistema, ou mellor, das redes de dominación tradicional que pesan e que encadean, non hai outra palabra, a América Latina desde o século XIX.

A situación non é doada, houbo durante os anos ‘60-‘70 a alternativa castrista, e hoxe hai outra alternativa a ter en conta máis polo miúdo: a experiencia democrática dos países de América Latina, que representa algo novo.

Comentabas que se está a constituir unha alternativa para rachar co encadeamento a que foi sometida América Latina. No continente obsérvase unha fenda no sistema de globalización neoliberal, ou estamos aínda na liña de buscar fórmulas dentro dun modelo que combina distintos elementos?

É unha cuestión moi importante. Visto dende fóra existen todas as posibilidades para poder atopar unha alternativa. Primeiro porque hai en Brasil un poder “oficialmente” de esquerda pero –dígoo sen espírito crítico e sen querer polemizar con ninguén– paréceme que non se aproveita da oportunidade para crear unhas relacións novas de forzas fronte ao sistema económico globalizador, ao liberalismo salvaxe que está dominando a economía mundial hoxe. Brasil non o pode facer só por suposto, pero ten a posibilidade de crear un marco de encontro co resto dos países , porque Brasil é un continente. Vai ser neste século XXI unha das máis grandes potencias do mundo con India e Chinesa. Tamén hai outros países, Bolivia, Arxentina, Perú, Ecuador, que poden xogar un papel a carón de Venezuela.

O problema é que non hai un acordo estratéxico entre estes países para poder suscitar unha verdadeira estratexia alternativa fronte á mundialización liberal. Ademais, o corazón desa mundialización non se atopa hoxe en América Latina. O seu corazón é EUA, Europa, e cada vez máis China, que é un dos países máis liberais do planeta no sentido económico, aínda que políticamente é un país moi autoritario. China está a experimentar a liberalización do sistema económico mundial para o seu proveito. Acaba agora de superar a Alemaña, a máis importante potencia a nivel comercial do mundo, e atópase na terceira posición a nivel mundial. Este ano China tivo un crecemento de 11,3%, o que é absolutamente extraordinario, e ademais esta xogando un xogo moi interesante a nivel monetario porque non inviste só nos bonos do tesouro nos EUA senón cada vez máis no sistema bancario internacional.

Diría entón, que as condicións para que en América Latina puidésemos construír unha alternativa a esta mundialización existían, pero non funcionou. Que pasou nestes últimos anos? Unha cousa moi interesante é o que ocorreu en Arxentina, a crise que alí se viviu é importantísima porque demostrou que un país podía rachar co sistema económico internacional, obviamente pagándoo moi caro, cunha crise económica e financeira tremenda. Pero ao cabo, os arxentinos demostraron, logo de terse negado a reembolsar as débedas e a pagar ao FMI, que podían romper e reconstruír a súa economía. É moi difícil, pero o están a facer, e paréceme que con éxito. O exemplo arxentino demostra que se pode, cando os países teñen a vontade de facelo, rachar con este sistema económico e financeiro.

Agora, non hai un acordo, iso é o máis importante. Non hai un acordo estratéxico entre os países da fronte anti-globalizadora para conseguir esta posición común, aínda que as condicións estruturais existen, pois tanto Bolivia como Venezuela e Ecuador, até Arxentina e Brasil, poden xuntos por en marcha estratexias comúns. Por que non se fai?, porque salvo Venezuela e se cadra Bolivia, o resto dos países de América Latina non queren correr o risco de rachar co sistema económico vixente a escala mundial.

Porque responder a este sistema de xeito illado en cada país é imposíbel.

É imposible. Necesítanse varias cousas: ter un proxecto común, poñerse de acordo sobre os medios, actuar xuntos, mobilizar ás organizacións sociais porque significa un enfrontamento moi agresivo que pode custar moito aos pobos. Necesítase unha mobilización permanente da poboación fronte á reacción, que será evidentemente moi dura, por parte dos partidarios da globalización liberal. Entón non é doado, pero hai que sementar a idea porque é a única solución. Agora, non digo que o método sexa unicamente un método de enfrontamento directo. Pódese atopar, e quizais nos países de América Latina van atopar nos vindeiros anos, un método para poder constituír grandes conxuntos comúns máis ou menos como a Unión Europea. Pero non deben repetir o erro dos europeos, construíndo o conxunto exclusivamente liberal que acaba de estoupar hoxe en día. Deben suscitar o problema do seu desenvolvemento, da democracia, da emancipación dos pobos desde a perspectiva social. Porque a xente pode chegar a identidades comúns cando, e sempre cando, hai intereses sociais comúns.

Neste sentido MERCOSUR non está a dar o resultado nesa liña de alianza.

MERCOSUR é un acordo comercial entre os países integrados nel, que pon vantaxes en común, pero que non transforma radicalmente o sistema comercial liberal. MERCOSUR non é unha “comunidade de pertenza”, é unha “comunidade de intereses”, o que é totalmente diferente. Cada un busca o seu propio interese.

Claro, porque as alianzas que se poden xestar poden perpetuar o modelo en América Latina ou poden facer propostas diferentes, caso que tamén se dá cando se fala da OMC e o papel que poden xogar países como China ou India, que dalgún xeito poderían reproducir o mesmo esquema de funcionamento que existe na actualidade.

Hogano China non ten moitos intereses na transformación do sistema económico mundial, todo o contrario. Ten intereses particulares, defende estes intereses dentro da OMC, está poñendo en marcha unha estratexia moi agresiva a nivel mundial no eido do comercio, utilizando as leis do mercado liberal en proveito do seu propio sistema. India vaino a facer, e vaise converter na primeira potencia demográfica dentro de quince anos no mundo, superando a China, e tampouco India vai transformar as regras do sistema económico internacional. De todos os xeitos, na miña opinión, a crise deste sistema é unha cousa que pode ocorrer sobre todo nos países céntricos. No centro, agora estamos nunha situación na que os mecanismos deste sistema mundializado están en crise. O FMI ou o Banco Mundial non serven xa para nada ao sistema financeiro mundial; os mercados apoderáronse das economías e non os necesitan; son organizacións sen ningún interese hoxe. En realidade tiveron interese estes últimos trinta anos para recuperar o diñeiro investido. Hoxe os mercados financeiros internacionais non os necesitan porque queren xestionar eles mesmos este sistema internacional. A privatización do sistema económico mundial é algo novo e constitúe un xiro na historia da economía capitalista do século XX. Países como China e India, e até Brasil, van obxectivamente fortalecer este sistema, salvo que aconteza unha crise. A crise pode vir do sistema monetario, pode ser unha crise de confianza no dólar que segue baixando, pois moedas como o euro, o ien e o iuan, sobre todo o ien e o euro, non poden seguir sufrindo esa baixa estrutural do dólar que favorece as exportacións estadounidenses e provoca unha competición desleal no mercado mundial. Trátase dunha doenza latente do sistema financeiro internacional que constitúe un grave foco de crise. Pero non vexo nin á China nin á India utilizar os seus reservas en dólar activando e creando as condicións de superación desta crise. Até me pregunto se non se están aproveitando desta situación.

A visión que se ten dende Europa do que está a pasar en América Latina, segundo ti, por onde anda?

Primeiro paréceme que os europeos saben que América Latina constitúe un gran mercado, pero ao mesmo tempo actualmente non é un mercado máis importante que o europeo. Europa está moi centrada sobre o propio mercado Europeo, e aínda que hai acordos puntuais importantes, non hai unha estratexia real de investimento sólido no continente latinoamericano. Non hai toma de conciencia do interese económico deste continente, como tampouco hai a mesma conciencia perante, por exemplo, África subsahariana, até a África Branca, a do Magreb. Europa dedícase moito máis a cuestionar o seu mercado, a fortalecer as súas principais liñas e a evitar que os investimentos estranxeiros atranquen o sistema intra-europeo.

Segundo, politicamente Brasil está visto como un país onde hai unha experiencia interesante pero non hai moitas ilusións sobre a súa capacidade transformadora. E dende o punto de vista oficial, a prensa está moi en contra da experiencia Bolivariana do presidente Chávez por razóns que pola miña banda non entendo ben. A nivel oficial considérase que a situación de inestabilidade segue a ser un elemento importante. Houbo estes últimos anos o pulo duns movementos considerados aquí tanto como populistas e etnicistas e non hai un coñecemento importante do que está a pasar. Nos anos ‘60 e ‘70 tiñamos moitas máis relacións con América Latina que hoxe. Isto dígoo dende o que intúo e o que vexo.

Tamén hai, en último lugar, un tema que se integra no razoamento: é que a mundialización liberal, ao poñer todo o mundo en competencia salvaxe, está esnaquizando non só o vínculo social dentro dos países desenvolvidos senón tamén culturalmente a idea de solidariedade entre os pobos. E de aí vén a indiferenza europea.

Con todo, isto non é unha contradición? Dado que en Venezuela comeza a darse un proceso de desenvolvemento industrial, non pode ser isto un asunto de interese tamén para sectores empresariais europeos?

Venezuela está considerada como parte importante e tamén como un lugar onde os investimentos poden ser fructíferos para as empresas europeas, diso estou seguro. Como potencia petrolífera é moi importante, pero vexo aos europeos temendo enfrontarse cos EUA. Os europeos saben que os EUA están en contra do proxecto bolivariano e que nunca aceptaron nin van aceptar o poder popular de Chávez. É sabido que, basta con levantar a cabeza fronte ao poder imperial, para que este mude en manobras guerreiras.

Pero malia ese enfrontamento aberto entre o goberno norteamericano e o venezolano, os acordos comerciais están máis ou menos intactos.

Os discursos son unha cousa e os intereses outra. A Alxeria de Bumedian, nos ‘60 e ‘70, tiña tamén un discurso moi anti-imperialista, pero iso non impedía que fóra daquela, o principal proveedor de petróleo para moitos países europeos, até Francia. O discurso para eles é secundario, o que importa son os intereses. Considero que Europa ten interese en ter relacións importantes con Venezuela, son relacións de Estado a Estado que non teñen que ver cos réximes porque o propio poder político en Venezuela tamén pode ter a súa opinión sobre o que son os países europeos. As relacións comerciais son outra cousa. O problema é que Europa sabe que hai este enfrontamento e moitos empresarios, non digo que temen, pero se preguntan sobre a seguridade dos investimentos en Venezuela. Unha cousa é o que lemos na prensa e outra o que acontece realmente.

Cal é a túa opinión sobre os acordos que se están a dar, por exemplo o Banco do Sur, Petrosur, Telesur, iniciativas de carácter rexional nas que hai un apoio económico produto da renda petroleira precisamente de Venezuela.

É unha moi boa solución porque sempre, persoalmente, até na época de Porto Alegre, eu defendera a idea de que había que pechar o Banco Mundial e crear bancos rexionais. En África necesitamos bancos rexionais para o desenvolvemento. En América Latina tamén: o Banco do sur parece unha boa proposta, unha moi boa alternativa porque racha co monopolio do sistema financeiro internacional e, se funciona, vai xerar transformacións estructurais entre os países de América Latina, cando menos os implicados no mesmo proceso. Vai xerar a necesidade dunha moeda común, políticas cohesivas de desenvolvemento e investimentos; vai fomentar proxectos comúns e contribuír a fortalecer a identidade común, a de pertenenza, que é o elemento clave para que as nacións latinoamericanas poidan construír algo xuntos. É un paso imprescindíbel para liberarse do xugo imperial.•