[Eutsi.org . Traducido por altermundo.org] 

Os foros sociais de Porto Alegre (2001, 2002 e 2003) e Mumbai (2004) subliñaron a necesidade vital que ten o noso planeta de atopar un modelo alternativo á globalización imposta polas grandes transnacionais. Durante os últimos anos, a consigna Un novo mundo é posible encandeou a millóns de persoas de todo o globo. Con todo, para que o soño se faga realidade é preciso dotarse de precisas ferramentas adaptadas aos novos tempos. Entre outros instrumentos, resulta imprescindíbel forxar as bases dun novo modelo comunicativo distinto ao actual: máis ilusionante, ético, participativo e horizontal e, sobre todo, menos unidireccional, paternalista e dependente do poder.

O presente artigo parte da seguinte hipótese: malia as adversas condicións impostas pola globalización, Outro Modelo de Comunicación (OMC) é posible. Trataríase dun modelo que poñería especial énfase nunha concepción liberadora-transformadora do propio proceso de comunicación (Kaplun 1998), sen obsesionarse tanto polos resultados a curto prazo, como pola creación das condicións necesarias que fagan xurdir un novo suxeito-receptor comunicativo, moito máis activo e crítico que o actual, que actuaría como auténtico motor do cambio.

O modelo imperante

Unha personalidade crítica co actual entramado mediático como é Noam Chomsky sempre amosou o seu escepticismo ante as teorías conspirativas que achacan o poder dos medios a tramas ocultas similares á Trilateral. En certa ocasión, un estudante estadounidense interrogou a Chomsky (Halimi, 1997:33): Gustaríame saber con precisión como a elite controla aos medios. O profesor respondeulle con outra pregunta: Como controla á General Motors? A pregunta nin sequera se suscita. A elite non ten por que controlar á General Motors. Esta perténcelle. O mesmo ocorre cos medios de difusión. Hai tempo que renunciaron a ser contrapoder para ser, directamente, parte do propio poder. De feito, moito antes desta reflexión de Chomsky, o presidente norteamericano Eisenhower resumiu toda a súa doutrina económica nunha única frase: O que é bo para a General Motors é bo para os EEUU. A devandita empresa segue a ser un xigante económico con influencia política superior á de moitos países (...).

Os sectores financeiros, industriais e políticos que gobernan o mundo coinciden cada vez con máis frecuencia en diferentes Consellos de Administración sen que, aparentemente, ninguén alce a súa voz ante tan sospeitosa confluencia de intereses. Asúmese como algo natural e innato á febre mundializadora que inunda a gran aldea global. Nestes momentos existen nos EEUU máis de 2.000 xornais, 10.000 semanarios, outras tantas emisoras de radio e máis de 2.000 cadeas de televisión. Máis da metade das devanditas empresas están en poder de vinte compañías, cuxa principal fonte de ingresos son –non o esquezamos– a publicidade; isto é, os intereses particulares e non os xerais da cidadanía. Os oligopolios informativos privados esténdense por todo o planeta. As principais industrias culturais están en mans de xigantes transnacionais froito de megafusions como as protagonizadas, por exemplo, por AOL-Time Warner ou Viacom-CBS. O noso lecer perténcelles: a maioría das películas que presenciamos, os discos que consumimos, os media que contemplamos e os libros que lemos son propiedade dun reducido grupo de multinacionais alleas a todo tipo de control político ou social.

A imbricación entre os diferentes poderes é tan evidente que ata a propia Madeleine Albright, sendo embaixadora dos EEUU en Nacións Unidas, recoñeceu nun alarde de sinceridade (Marthoz, 1999: 25) que a CNN era o sexto membro permanente no Consello de Seguridade. Un asesor da mesma Albright, Tomas Friedman, foi ata máis lonxe na súa confesión, cando, nun artigo publicado en marzo de 1999 no New York Times Magazine (Taibo, 2002:238), sostivo que a man invisíbel do mercado non funcionará xamais sen un puño invisíbel. McDonald´s non pode estenderse sen McDonnell Douglas, o fabricante do F-15. O puño invisíbel que garante a seguridade mundial das tecnoloxías de Silicon Valley é o exército, a forza aérea, a forza naval e o corpo de marines dos Estados Unidos. Quizais poida dicirse máis alto, pero non máis claro. A OTAN é o brazo armado da globalización neoliberal e Silicon Valley o seu particular Santo Grial. No ano 2000 o sector da información e as telecomunicacións absorbeu un sexto do Produto Interior Bruto dos EEUU.

En tales circunstancias, desde unha perspectiva liberadora, resulta lexítimo e inevitábel preguntarse: existe algunha físgoa para a esperanza?, é invencíbel o poder dos media?, e, quizais o máis importante, como pode articularse esa hipotética alternativa?

O modelo proposto

Na miña opinión, a experiencia comunicativas do movemento zapatista, o acontecido no Estado español no caso do 11-M, o exemplo do golpe contra Hugo Chávez en Venezuela e a panoplia de webs alternativas de Internet evidencian que por enriba das cortapisas económicas, legais e ideolóxicas impostas pola actual orde informativa mundial, é posíbel desenvolver outro modelo de comunicación (OMC) -crítico co pensamento neoliberal- capaz de conseguir un amplo eco social e de alcanzar os obxectivos propostos.

O modelo de comunicación aquí proposto ten a súa razón de ser na democracia participativa. Trátase dun modelo pluridireccional por definición que necesariamente cuestiona as funcións de todos e cada un dos elementos que forman parte do proceso de comunicación, desde o emisor ata o receptor, pasando pola canle, o código ou a capacidade de feedback. En termos de Mario Kaplún (1998:13) diriamos que o noso obxectivo é conseguir unha comunicación participativa, problematizadora, personalizante e interpelante. Non esquezamos que comunicación deriva da voz latina communis, é dicir, poñer algo en común con outro. É a mesma raíz de comunidade, de comuñón; expresa algo que se comparte ou se vive en común (Kaplún, 1998:60).

Podemos definir o noso modelo como alternativo?, quen o define?, baixo que autoridade e con que principios?, alternativo cara a que ou cara a quen?, ese suposto modelo alternativo, é o mesmo para Europa, EEUU, Xapón, Africa, China ou Cuba? Ante a magnitude das dúbidas que se suscitan, optamos por un termo –OMC– máis amplo, indefinido se se quere, pero capaz de aglutinar no seu seo todas as expresións críticas co patrón comunicativo –unidireccional e xerárquico– imperante no planeta, independentemente do seu contexto xeopolítico. O cambio na propiedade dos medios ou a permuta dos contidos non garanten –por si mesmos– a existencia de OMC. O investimento do signo é condición imprescindíbel pero non única para conseguir devanditos obxectivos. Existen multitude de mensaxes formalmente revolucionarios no seu contido pero absolutamente reaccionarios na súa estrutura, código ou nos modelos narrativos utilizados, xa que esnaquizan calquera posibilidade de resposta ou interpretación por parte do suxeito-receptor. Do mesmo xeito que Pericles advertira hai case 2.500 anos que resulta inútil ter boas ideas se logo non se saben transmitir, hoxe Umberto Eco insiste en que é imposiíbel dicir cousas novas sen explorar novas formas de dicilo.

Elementos como a ironía, a poesía, a utopía, a imaxinación ou a tenrura son desprezados polo modelo comunicativo actual. Sen tales recursos resulta imposible mellorar a nosa expresión, cultivar a argumentación ou activar a persuasión.

Asistimos a un espexismo da imaxe no que a diario se coarta o soño e aniquílase a Retórica, instrumento clave de calquera proxecto comunicativo que aspire a ser liberador ou transformador da realidade. A proposta de OMC hai necesariamente que entendela nun sentido moi amplo. Estamos falando dunha acción básica –a comunicación– que ten que ver coa propia esencia do ser humano, unha actividade que determina as actitudes sociais e condiciona as relacións humanas.

Pensar e falar de forma eficaz facilita a intervención social. O dominio da Retórica é fundamental para calquera proxecto comunicativo que aspire a ter incidencia social. Tal e como sinalan Hernández Guerreo e García *Tejera (2004:31) a Retórica, do mesmo xeito que o resto de Ciencias Humanas e, sobre todo, como o resto de disciplinas da linguaxe, é inter e pluridisciplinar: está relacionada con e relaciona entre si outras asignaturas como a Gramática, a Lingüística, a Dialéctica, a Epistemoloxía. É unha asignatura nó ou gozne; apóiase e serve de base a outras disciplinas como a Filosofía, a Ética, a Lóxica, a Historia, a Poética, a Socioloxía e a Psicoloxía. Estamos falando do punto de apoio, da palanca capaz de facer mover todo o entramado da comunicación: a Retórica.

Xunto ao cultivo desta disciplina, o proxecto de OMC descansa sobre outra premisa imprescindíbel: a formación dun novo suxeito-receptor activo, alfabetizado mediáticamente, é dicir, capaz de utilizar, codificar, analizar e evaluar de forma crítica os diferentes medios de difusión - prensa, radio, televisión, vídeo, ordenador, Internet...- aos que ten acceso. Para o que é preciso que materias como a Educación en Comunicación ou Educomunicación inclúanse nos currículos de todas as etapas do proceso educativo. A propia Unesco determina (Sánchez Noriega, 1997:432) que a Educomunicación non é un engadido de carácter opcional ou unha especialización voluntariosa, senón un elemento central que no actual sistema educativo dos países desenvolvidos considérase un transversal didáctico necesario dentro dos currículos escolares.

Se realmente se quere fortalecer OMC é imprescindible dotar ao receptor do que Habermas denominou competencia comunicativa, para que así poida efectivamente interactuar co emisor. Non se trata dun simple accesorio ou dunha condición ocasional, senón dun requisito previo imprescindíbel para que exista auténtica comunicación. A eficacia do proceso dependerá ademais da capacidade empática que teña o emisor para poñerse no lugar de quen recibe a súa mensaxe, converténdose o ou ela á súa vez tamén en receptor (emirec). Iso implica unha actitude humilde, de permanente disposición a escoitar as críticas e a exercer a autocrítica non complaciente. As actitudes paternalistas ou ex cátedra, tan abundantes en publicacións ou medios de esquerda, impiden a reflexión, coartan a imaxinación e entorpecen o diálogo.

É posible levar a cabo OMC sen tomar o poder? Pregunta recurrente en todos os foros sociais que tiveron lugar no mundo desde Seattle ata Bombay. Non só é posible senón que é desexábel que así suceda. Unha das máximas máis certeiras que elaboraron os movementos altermundialistas invita descaradamente a iso: Don´t hate the media, become the media. Cada persoa leva no seu interior un potencial comunicativo enorme que debe ser explorado, cultivado e perfeccionado. Partidos e movementos de esquerda utilizan a miúdo cuantiosos recursos humanos e económicos destinados á creación de xornais, revistas, emisoras de radio, ata cadeas de TV, intentando competir con medios capitalistas. Os devanditos intentos -loabeis e exitosos en ocasións- concluíron en moitos casos a sua andadura reproducindo os mesmos esquemas comunicativos dos medios capitalistas a quen critican, sucumbindo ás súas propias contradicións internas e/ou vítimas do boicot dun mercado no que non están en disposición de competir. Non é moi congruente difundir mensaxes liberadores cos signos do pensamento dominante, xa que tal e como apuntou Julio Cortázar (Kaplún, 1998:160) o noso viño novo necesita odres novos.

A proposta de OMC que aquí se suscita non descarta -evidentemente polo seu carácter aberto- ningunha posibilidade, pero sintoniza máis coa filosofía esbozada polo subcomandante Marcos e o profesor John Holloway (2002) quen sosteñen que non é preciso tomar o poder para cambiar o mundo, como tampouco é imprescindíbel facerse co control mediático para poñer en marcha OMC. Desde fai máis dun século no seo da esquerda existe un debate soterrado sobre si -para conseguir a liberación do ser humano- é mellor a Reforma ou a Revolución. O certo é que nin a socialdemocracia, nin o denominado socialismo real foron capaces de crear ese novo ser humano motor do cambio social. Lenin, Rosa Luxemburg, Trotsky, Gramsci, Mao e o propio Che Guevara prioritaron a toma do poder a a forxa do novo suxeito en base ao pragmatismo revolucionario que esixía o momento. Holloway (2002:34) sostén, con todo, que non se pode cambiar o mundo por medio do Estado, xa que ese realismo é o realismo do poder e non pode facer máis que reproducir o poder. Tampouco ofrece Holloway a receita marabillosa que nos axude a procura de solucións concretas.

Proporciona, iso si, algunhas pistas derivadas da procura dunha dignidade persoal que lonxe de levarnos na dirección oposta enfróntanos totalmente coa urxencia da revolución (Holloway, 2002:36). Esa revolución suscita unha sociedade baseada no recoñecemento mutuo da dignidade das persoas. Holloway insiste en que o único xeito na que hoxe pode imaxinarse a revolución é como a disolución do poder, non como a súa conquista.

A proposta de OMC aquí esbozada suscítase como parte dun proceso, que ademais está suxeito a múltiples contradicións. Pretende ser ferramenta útil, aparello necesario para que o ser humano libere todo o potencial comunicativo que leva no seu interior.

Conclusión

A pesar do adverso panorama que ofrece a actual orde informativa mundial, OMC non só é posible senón que é absolutamente necesario para que xermine unha cultura altermundialista en todo o planeta. O modelo proposto cuestiona as funcións de todos e cada un dos elementos que forman parte do proceso de comunicación, desde o emisor ata o receptor, pasando pola canle, o código ou a capacidade de feedback. A proposta obriga ao emisor a renunciar á súa función hexemónica dentro do proceso explorando ao máximo a súa capacidade empática cara ao receptor. Iso esixe unha actitude humilde e aberta á crítica.

Todo iso require a posta en marcha dunha nova Pedagoxía da Comunicación que sexa capaz de incrementar a competencia comunicativa do receptor ata convertelo en suxeito capaz de utilizar, codificar, analizar e evaluar de forma crítica os diferentes medios de comunicación. Na procura dese OMC, a Retórica práctica adquire un papel protagónico. Pensar e falar de forma eficaz facilita a intervención social. Todo iso esixe un importante esforzo por adaptarse ás novos tempos. As novas tecnoloxías axudan á articulación dese obxectivo. Trátase, con todo, dun aliado cuxa achega debe ser valorada críticamente. A mitificada Sociedade da Información, lonxe de reducir, incrementou a brecha que separa a países infopobres e inforicos. En calquera caso, o desenvolvemento de OMC é unha tarefa inaplazable. As experiencias prácticas analizadas no presente artigo demostran que ese modelo existe, que é real, e que se deu desde abaixo cara arriba e non ao revés. Esa foi, precisamente, a súa mellor garantía de credibilidade.•

*Txema Ramírez de la Piscina, profesor da EHU-UPV.