«O fin do neoliberalismo»? Quen se atreve a expor esta cuestión? Fidel Castro?, Hugo Chávez? Non. É o economista e Premio Nobel estadounidense Joseph Stiglitz, nun artigo publicado o 7 de xullo de 2008. Despois constatar o fracaso económico, social e político do neoliberalismo, Stiglitz afirma que «O fundamentalismo do mercado neoliberal sempre foi unha doutrina política que serve a determinados intereses. Nunca estivo apoiado pola teoría económica. E, como debería quedar claro, tampouco está apoiado pola experiencia histórica» (1).

Efectivamente, hai que concluír que a crise actual do capitalismo, na súa fase neoliberal, adquire comportamentos sistémicos ao acumular as dimensións financeira, monetaria, alimentaria e enerxética. A devandita crise fixo que xurdan fortes contradicións no sistema e entre as súas «elites»: pon na picota a hexemonía de Estados Unidos e do «Consenso de Wáshington», especialmente en América Latina, onde chegaron ao poder gobernos progresistas; algúns gobernos «superliberais» como os de Londres e Wáshington teñen que recorrer á nacionalización de grupos financeiros; decadencia das institucións financeiras internacionais; nacemento dunha nova relación de forzas mundial multipolar co crecente peso económico e xeopolítico dos BRIC (Brasil, Rusia, India, China); potenciación dos fondos soberanos; guerras do Cáucaso relacionadas, en parte, coas ambicións enerxéticas competitivas e as veleidades expansionistas da OTAN; afundimento en Iraq e Afganistán; tensións ao redor de Irán; evolución de réximes políticos nacionais cara a formas autoritarias en Europa; etcétera.

Esta nova paisaxe altera o que se podería chamar o «consenso altermundista», selado a finais dos anos noventa por unha galaxia de organizacións. Ata agora, as diferentes agrupacións, implícita ou explicitamente, agrupáronse ao redor da identificación dun adversario común e homoxéneo, un tipo de políticas simbolizado, e ás veces imposto, polas institucións económicas internacionais (Banco Mundial, FMI e OMC), aplicado por todos os gobernos e dominante na ideoloxía das «elites»: o neoliberalismo. É significativo que, durante o último decenio, un gran número de mobilizacións masivas do movemento altermundista realizáronse contra esas institucións internacionais. Certamente as manifestacións seguirán contra elas, pero xa que, debido ás razóns específicas de cada unha, todas atravesan crises profundas, en poucos anos as manifestacións xa non terán a mesma razón de ser.

Polo tanto, debemos preguntarnos se na actualidade tamén segue sendo pertinente o concepto que engloba o neoliberalismo. Mentres que nos anos noventa o neoliberalismo personificaba unha simbiose entre a dimensión política (os gobernos, as institucións económicas internacionais e as «elites»), económica (os protagonistas dos mercados e as institucións bancarias e financeiras) e ideolóxica (os medios de comunicación), agora sofre o desmoronamento da coherencia capitalista. Paradoxalmente, mentres que esta relativa debilidade podería fortalecer o «movemento dos movementos», sacódeo. En efecto, retomando a análise dunha recente obra sobre o altermundismo (2), «A crise que sofre o Consenso de Wáshington desde o cambio de milenio pariu unha situación mundial máis contrastada, na que unha serie de evolucións responde potencialmente a certas esperanzas altermundistas sen que por iso, con todo, consiga a adhesión do conxunto dos compoñentes do movemento». Este movemento e os seus principais protagonistas, como os Attac dos distintos países, actualmente enfróntanse a problemas existenciais. Este termo non é demasiado forte na medida en que as condicións obxectivas que presidiron a existencia do movemento modificáronse estruturalmente.

Entre estes problemas, hai dous especialmente importantes:

Unha situación nova, loxicamente, reclama, novas reaccións. O altermundismo non pode aforrarse a redefinición das súas formas de existencia e a elaboración de respostas programáticas e políticas fronte ao arranque do novo ciclo histórico dun capitalismo moito máis diversificado que no período anterior. Ese é o sentido da formulación que denominamos «post altermundista» (4), un de cuxos eixos é a procura de novos espazos e novas formas de articulación entre movementos sociais, forzas políticas e gobernos, para levar a cabo loitas comúns.

Temos un exemplo moi concreto, por outra banda único, coa Alternativa bolivariana para os pobos da nosa América (ALBA), que agrupa ata agora a Bolivia, Cuba, Dominica, Honduras, Nicaragua e Venezuela e podería ampliarse no futuro con novos membros, en particular Ecuador e Paraguai. As estruturas do ALBA non só inclúen aos gobernos, senón tamén un Consello dos movementos sociais dotado de importantes responsabilidades. Ademais, os movementos sociais de países que non pertencen ao ALBA poden asociarse a esta organización. O ALBA é a primeira estrutura internacional que procede do post altermundismo, ¡aínda que non se defina desta forma!

O caso do ALBA, amplamente ignorado fóra de América Latina, especialmente en Europa (o que se explica pola virulenta hostilidade dos grandes medios de comunicación), obriga ao movemento altermundista a exporse unha cuestión de orientación estratéxica ata agora tabú: debe, e en caso afirmativo de que forma, gañar espazos políticos concretos para transformalos? Debe conformarse con influír sobre este campo, integrarse nel ou colaborar na súa renovación?

Aquí, as ideas de «xeometrías variables» ou «cooperacións reforzadas», lonxe estar en contradición co «post altermundismo» constitúen, ao contrario, as alternativas. Cun puro exercicio de retórica, o sindicalista Pierre Khalfa puxo sobre a mesa alternativas diferentes ao statu quo gravado na pedra da Carta de principios de Porto Alegre, pero en calquera caso e retomando a súa propia exposición, «Trátase de facer que evolucione o sentido político dos Foros. Cambiar a configuración política dos Foros supón un dobre acordo político: un acordo para que este cambio non poña en cuestión o feito de que o Foro, como tal, non tome decisións, condición para que todas as forzas participen; pero, como contrapartida, hai un acordo político para que as «cooperacións reforzadas» poidan establecerse nese marco e atopen os medios para estar presentes e adquirir unha visibilidade política necesaria».

Sobre estas bases, o movemento altermundista debería emprender certas evolucións:

Estes novos espazos permitirían desenvolver unha relación dialéctica entre os movementos e os protagonistas institucionais e orixinar unha reflexión dinámica e práctica ao redor das cuestións crave que se expuxeron, en cada período histórico, a todos os movementos de emancipación: o poder, a súa conquista e transformación, a democracia e a súa construción política, social e económica, etcétera.

NOTAS

(1) http://reggio.wordpress.com/2008/07/20/%C2%BFel-fin-del-neoliberalismo-de-joseph-e-stiglitz-en-negocios-de-el-pais/

(2) François Polet, Clés de lecture de l’altermondialisme , CETRI/Couleur livres, Charleroi, 2008

(3) François Polet, Clés de lecture de l’altermondialisme , CETRI/Couleur livres, Charleroi, 2008

(4) Leer as contribucións ao coloquio «Altermondialisme et post-altermondialisme» celebrado en París o 26 de xaneiro de 2008: http://www.medelu.org/

(5) Pierre Khalfa, membro do Consello científico de Attac France, voceiro da Union syndicale Solidaires, «Problèmes dans (et de) l’altermondialisme, http://www.forumdesalternatives.org/FR/readarticle.php?article_id=5012

(6) Libro publicado por «Mémoire des luttes» e a revista Utopie critique, baixo a dirección de Bernard Cassen, En finir avec l’eurolibéralisme, Editions des 1001 Nuits, París, 2008.

Orixinal en francés: http://www.cetri.be/spip.php?article833

Bernard Cassen e Christophe Ventura son membros de Attac France e da asociación Mémoire des luttes e autores do libro: En finir avec l'eurolibéralisme, Editions deas 1001 Nuits, París, 2008.