Límites e potencialidades dos foros sociais

O Foro Social Europeo (FSE) desenvolvido entre os días 17 e 21 deste mes en Malmö, ao norte de Suecia, reuniu a miles de activistas da anti-globalización e da alter-globalización chegados de todo o continente. Tras as reunións de Florencia (2002), París (2003), Londres (2004) e Atenas (2006), Suecia foi o lugar escolleito para da conta deste encontro.

O certo é que a decisión de pasar de facer un encontro ao ano a facelo cada dous reflexa un certo esgotamento do modelo de Foro ou, cando menos, a necesidade de repensar o modelo actual.

Tras os exitosos encontros de Londres e Grecia o comité sueco tomou a substitución forzada perante a falta doutras candidaturas e coas forzas xustas. Iso deixouse notar no Foro, vítima de problemas organizativos que puxeron a fama de grandes organizadores dos nórdicos en dúbida. Por exemplo, a decisión de dispersar os seminarios en diferentes lugares e non publicitar os participantes de cada encontro supuxo que ninguén soubese que era o que se ía a atopar ao asistir a esas reunións. Era imposible saber se o debate ao que se acudía íano a protagonizar políticos, activistas de base ou intelectuais, se se trataba de torturados ou xuristas, de emigrantes ou expertos en migración, de sindicalistas ou economistas.

Así mesmo, coa excepción dalgún seminario o último día, da manifestación central e dalgún área concreta –como a organizada e protagonizada pola comunidade latinoamericana– os participantes estiveron dispersados en decenas de locais e non conseguiron dar unha imaxe nídia e compacta do encontro, da súa forza e as súas potencialidades.

Pero os problemas non se poden achacar aos organizadores deste Foro en concreto. O certo é que o modelo mesmo de Foros está a debate tanto a nivel continental como mundial. Internamente, activistas e intelectuais tan relevantes como o filipino Walden Bello puxeron xa este debate sobre a mesa.

A tradicional burocracia asociada ás estruturas políticas clásicas –institucións, partidos ou sindicatos– suplantouse por unha metodoloxía que garante certo grao de asemblearismo, pero que supón á súa vez un forte atranco. Un dos problemas derivados deste sistema é que certos políticos, sindicalistas, liberados ou académicos teñen unha gran vantaxe á hora de cumprir con esa metodoloxía e unha xustificación para bloquear certos temas ou decisións. Ese método premia a participación pero non garante a representatividade, co cal achas que nos seus respectivos colectivos ou pobos non teñen un papel político ou social central poden exercer certo dereito a veto sobre outras estruturas máis activas e socialmente representativas.

Doutra banda, o Foro é un gran escaparate para a loitas que diferentes colectivos desenvolven durante o resto do ano. Por iso o obxectivo de moitos dos participantes non é outro que facer visible a súa reivindicación.

Un militante tamil fixo explicito este punto en Malmö tras unha intervención nun debate denunciando a situación do seu pobo, ao terminar a súa denuncia cun lacónico «son consciente de que existen outras realidades tamén graves noutros pobos, que todos os presentes coñecen os datos que expuxen e que se solidarizaron co meu pobo, pero o meu labor aquí consiste en repetila». A humildade e a sinceridade agradecéronse entre tanto lobbysmo disfrazado de interese polas desgrazas alleas.

Nos seminarios expuxéronse experiencias, casos concretos e denuncias de situacións complexas ou directamente graves. Todos eses relatos conformaron un mosaico da opresión e da resistencia á mesma, pero se botou de menos unha maior profundización nas alternativas. O problema é que á pluralidade de problemas asóciase unha pluralidade aínda maior de solucións e ese feito paraliza en certa medida a adopción de medidas concretas, evita establecer prioridades e marcar unha axenda clara.

A gravidade de situacións como a que viven os palestinos ou a de Colombia, o rexurdir da esquerda en Latinoamérica e a urxencia dun novo modelo nalgúns deses países ou a implicación dalgunhas das estruturas presentes no foro nalgúns dos problemas denunciados -–omo as perspectivas socialdemócratas, a institucionalización de partidos e sindicatos ou o chauvinismo e o hexemonismo que se esconde tras ideoloxías supostamente cosmopolitas–, fan que a miúdo os problemas de Europa queden nun segundo plano.

Ademais dos problemas clásicos como o militarismo e o atlantismo, a cuestión nuclear e enerxética, os tratados de libre comercio e a mundialización dos mercados e as mercadorías, a construción de institucións e normas democráticas no continente e a posición das institucións europeas respecto diso, as diferentes periferias europeas coparon a maioría de análise respecto diso. As fronteiras e as relacións con Rusia, con participantes de Ucraína ou Bielorrusia entre outros, a situación política en Turquía e especialmente a dos kurdos ou a desintegración do modelo nórdico de benestar foron algúns dos temas tratados desde esa perspectiva.

Á marxe diso, segue sendo máis fácil denunciar situacións que ocorren a miles de quilómetros das nosas casas que facelo en cuestións que nos involucran directamente.

O caso vasco entra nesa categoría. Con todo, a «diplomacia dos suburbios» –polas condicións, non polo nivel-– que realizan neste tipo de encontros algúns dos activistas vascos dá os seus froitos e o grao de interlocución é alto e fluído. Desde europarlamentarios ata dirixentes de partidos políticos ou sindicatos mostraron a súa preocupación pola situación de excepcionalidade que se dá nestes momentos en Euskal Herria e denunciaron a política de exclusión e as vías represivas que utilizan os estados.

Cabe sinalar que as forzas presentes nestes encontros representan puntos de vista diferentes e en bastantes puntos claramente diverxentes.

Por unha banda, a socialdemocracia aparece disfrazada e vixiante, controlando o grao de radicalidade das denuncias e as propostas. Doutra banda, simplificando pero expresándoo o máis gráficamente posible, os colectivos e militantes que defenden posicións máis radicais divídense entre quen loitan contra o poder establecido e quen loitan por tomalo. Os primeiros consideran o foro insuficiente por non ser o suficientemente radical e os segundos veno insuficiente por non ser o suficientemente efectivo. Esa é outra das loitas soterradas e un dos elementos do debate sobre o modelo do Foro.

Mentres tanto, os defensores do sistema político e económico actual seguen renovando o seu discurso.

Esta mesma semana a revista «The Economist», baluarte do pensamento liberal e do capitalismo que evidentemente non se fixo eco do FSE, publica un informe especial sobre a globalización. O sistema capitalista parece ao bordo do colapso, especialmente no medio da grave crise financeira que o arrasa. A receita dos expertos neoliberais, exposta nesa revista, é máis capitalismo e máis globalización. China e India, entre outros, aparecen como modelos por desenvolver unha clase de capitalismo aínda máis globalizador. Brasil e Rusia, pola contra, aparecen como potencias emerxentes pero en certa medida atadas á idea de que o desenvolvemento económico debe levar parello un desenvolvemento político deses países. Segundo expresan gráficamente nese número de «The Economist» esa profundización no modelo económico e político actual debe de darse «a pesar de que os políticos poderían sentirse máis cómodos nun mundo no que o que era bo para General Motors era bo para América» –suponse que se refiren aos EEUU– pero iso supón máis «proteccionismo e anticuadas prácticas de traballo». É máis, chega a expor que as firmas «multinacionais» poden promover cambios en favor da tolerancia na cultura e a política de certos países, a pesar das reticencias dos gobernos. Desde esa perspectiva, o problema non é o capitalismo, senón o «mal capitalismo». Esa é a base do novo discurso neoliberal.

Parece evidente que os foros, a pesar dos seus límites, supoñen un contrapeso a ese discurso e exercen certa presión sobre quen pretenden que o mundo non cambie ou, como moito, que tan só cambie a súa forma pero non o seu fondo.

Polo tanto, cabe concluír que a pesar das dificultades, os Foros Sociais, tanto os continentais como os mundiais, cumpren esa función de denuncia e establecen unha lista de problemas asociados ao sistema actual. A cuestión é que o exercicio de clamar as inxustizas deste mundo debe ir acompañado dun modelo alternativo e dunha axenda. Para lograr iso non só é necesario reivindicar esoutro mundo, senón construír instrumentos políticos efectivos que axuden a iso.

Esa segue sendo a gran aposta das forzas do cambio que se deron cita en Malmö e que xa están convocadas para o próximo Foro Social Mundial que se celebrará o ano que vén en Belem (Brasil).