A grandes liñas, e logo de máis de vinte anos de traxectoria, podemos clasificar a evolución deste movemento en catro etapas principais. A primeira, dos anos 80 ata 1996, na que se deron as primeiras protestas [1] de masas nos países do Sur contra o pagamento da débeda e os Programas de Axustamento Estrutural (PAE) impostos polo Banco Mundial (BM) e o Fondo Monetario Internacional (FMI). Unha segunda etapa, de 1996 ao 2000/2001, período en que se constituíron as principais campañas contra a débeda a escala internacional e estatal, levaron a cabo as maiores accións de protesta, principalmente, contra o G8, e conseguiuse a máxima visibilidade política, social e mediática. Unha terceira, do 2001 ata o 2004, momento de auxe do movemento altermundialista e de interpelación deste coas campañas contra a débeda. E, finalmente, cabe sinalar un último período, do 2004/2005 ata a actualidade, en que o movemento altermundialista perde peso como tal, mentres que as dinámicas de mobilización a nivel nacional contra as agresións das políticas neoliberais recuperan capacidade de protesta, do mesmo xeito que a nivel internacional as campañas sectoriais establecen as súas propias axendas de traballo á marxe das dinámicas das contracumbres e, parcialmente, do proceso do Foro Social Mundial (FSM).

Un repaso á historia

Os antecedentes do movemento contra a débeda remóntanse aos anos 80 cando nos dous continentes máis castigados polo endebedamento, América Latina e África, principalmente, xurdiron campañas de masas contra o pagamento da débeda e a aplicación dos Programas de Axustamento Estrutural do BM e do FMI. En agosto de 1982, o goberno mexicano foi o primeiro país en declararse insolvente para pagar a débeda, nun contexto de crise aguda. Esta situación pronto se xeralizou a moitos outros países da periferia no que se chamou a crise da débeda. Neste contexto, en 1985, Cuba lanzou unha iniciativa polo non pagamento da débeda co obxectivo de federar aos países latinoamericanos favorables á suspensión do pago da débeda, e que arrastrou a un número importante de organizacións campesiñas, sindicatos, partidos en Brasil, Arxentina, Perú, Ecuador e México. Tratouse dunha campaña masiva e popular, pero os gobernos latinoamericanos, finalmente, optaron por non constituír esta fronte común [2].

De 1980 a 1990, as revoltas populares contra as políticas de axustamento impostas polo FMI e o BM xeneralizáronse en boa parte dos países do Sur. En total contabilizáronse máis de cincoenta alzamentos sociais nestes dez anos que xeraron miles de mortos en África, Asia e América Latina. Este movemento de resistencias no Sur inspirou a moitas outras organizacións no Norte.

A caída do muro de Berlín en 1989 e a desintegración da URSS en 1991, co consecuente derrubamento do bloque do Leste, marcaron un novo escenario político que foi determinante para o ciclo de protesta entrante e no que o movemento contra a débeda xogaría un papel de precursor, xunto con outras loitas como o movemento campesiño, indíxena, de mulleres.

A partir de 1996, e nos anos posteriores, coa constitución da campaña de Xubileo 2000 en Gran Bretaña [3] e a súa consecuente expansión a outros países, o tema da débeda adquiriu unha posición central na dinámica da mobilización internacional, á vez que o posicionamento das igrexas católica e protestante a favor da condonación das débedas dos países do Sur, coincidindo coa celebración do ano xubilar, ano 2000, contribuíu a iso. Deste xeito, a cuestión da débeda gañou relevancia na axenda política dos países do G7 e das Institucións Financeiras Internacionais (IFI), así como nos medios de comunicación.

A extensión da campaña de Xubileo 2000 a outros países e continentes levou a cabo a finais dos anos 90 da man, principalmente, de organizacións vencelladas á igrexa como en Canadá, Guaiana, México, Zambia... Este tamén foi o caso da Campaña Débeda Externa, Débeda Eterna? constituída no ano 1998 no Estado español. En moitos casos, as organizacións do Norte contribuíron a financiar as campañas no Sur [4].

A partir do marco xeral común de esixir a condonación (ou perdón) da débeda coincidindo co ano 2000, as demandas concretas podían variar en función das organizacións que impulsaban a campaña en cada país ou rexión. Mentres que algunhas coalicións esixían a anulación de toda a débeda, outras demandaban a anulación da débeda impagable; mentres unhas rexeitaban de pleno a Iniciativa País Pobres Altamente Endebedados, (PPAE), outras instaban á súa reforma. Estas diverxencias fóronse agudizando co tempo e levaron á constitución, en 1999, do movemento internacional Xubileo Sur, como unha reacción desde dentro de Xubileo 2000 por parte dalgunhas organizacións do Sur con posicionamentos máis radicais.

A rede internacional Xubileo Sur creouse formalmente en novembro de 1999 no cume Sur-Sur, que tivo lugar en Sudáfrica, e foi impulsada por organizacións africanas, latinoamericanas e asiáticas, quen esixían a cancelación total da débeda e definían o endebedamento como inmoral e ilexítimo reivindicando aos países do Sur como acredores dunha débeda histórica, ecolóxica e social froito de séculos de espolio e explotación.

Principais debates

As diferenzas no seo do movemento contra a débeda, entre sectores radicais e moderados, remóntanse aos seus inicios. Os primeiros condenaban as condicionalidades dos PAE e esixían unha total cancelación da débeda e os segundos aceptaban unha redución substancial da débeda e unha reforma das condicionalidades que permitisen o alivio aos máis pobres [5]. Estes posicionamentos marcaron, desde as orixes, os principais debates no seo do movemento.

A finais dos 90 e principios do 2000, coa constitución formal de Xubileo Sur e a súa alianza con organizacións do Norte, como o CADTM e máis adiante e de xeito parcial coa Rede Cidadá pola Abolición da Débeda Externa (RCADE) no Estado español, empezouse a fortalecer a corrente radical en favor da cancelación total da débeda. En oposición, atopábase a rede de Xubileo 2000, integrada por distintas coalicións de países do Norte, con Xubileo 2000 Gran Bretaña e Erlassjahr 2000 (Xubileo 2000 en Alemaña) á cabeza, e en alianza con campañas no Sur, principalmente, en Ecuador, Perú e Bolivia, entre outras. Estes defendían posturas reformistas acerca da condonación da débeda con demandas posibilistas e moderadas. A pesar das diverxencias, algunhas organizacións participaban en ambas as dúas coalicións.

A rede internacional de Xubileo 2000, xunto con outros actores como Oxfam Internacional e EURODAD esixían a redución das débedas impagables dos países máis pobres, a revisión das condicionalidades, a reforma das IFI, entre outras, mentres que Xubileo Sur, o CADTM e a RCADE reivindicaban a anulación total da débeda, definíndoa como ilexítima e inmoral e considerando que esta fora pagada con fartura, esixían a cancelación incondicional das mesmas e rexeitaban as políticas impostas polo FMI e o BM, etc.

O final do ano xubilar, decembro do 2000, foi a data de clausura da campaña de Xubileo 2000 a nivel internacional e dalgunhas coalicións nacionais como Xubileo 2000 Gran Bretaña, que xogara un papel crave na estratexia de expansión da iniciativa, e tamén da Campaña Débeda Externa, Débeda Eterna?

Máis aló do ano 2000

O auxe do movemento altermundialista, entre os anos 2001 e 2004, non deixou indiferente ás campañas contra a débeda. A urxencia do movemento contra a globalización neoliberal obrigou aos actores antidébeda a unha interpelación directa con este. Así, mentres os sectores máis radicais converxían e integrábanse no seo do movemento altermundialista, aqueles máis moderados optaban polo distanciamento e a crítica ás accións directas non violentas. Se no período anterior, as organizacións contra a débeda externa capitalizaran as protestas en motivo dos cumes do G8, conseguindo unha importante visibilidade e eco mediático e social, como nos cumes de Birmingham en 1998 e de Colonia en 1999, a partir deste intre as súas accións e propostas quedarían esluídas no seo do movemento altermundialista.

A partir do ano 2001, novas demandas tomaron forza entre as organizacións contra a débeda. A aposta pola creación dun Tribunal Internacional de Arbitraxe, a realización de auditorías cidadás ou a reclamación da ilegitimidad da débeda foron iniciativas que empezaron a exporse nas contracumbres e os foros sociais. Cada unha destas demandas partía dunha análise política específico sobre as causas e as consecuencias do endebedamento. Así, mentres a creación dun Tribunal de Arbitraxe non puña en cuestión os cimentos do sistema capitalista, a demanda de ilegitimidad rexeitaba de base os mecanismos de endebedamento e antepuña a estes a soberanía dos pobos para negarse a pagar unha débeda ilexítima e insostible.

A partir do ano 2004/2005 podemos sinalar o inicio dunha nova etapa. A nivel global, dáse un contexto de perda de centralidade do movemento altermundialista, logo das masivas protestas contra a guerra dos anos 2003 e 2004, así como unha diminución do impacto, tanto interno como externo, do Foro Social Mundial que a pesar da súa consolidación perde o seu carácter de novidade. Isto repercute nos movementos sectoriais específicos como o da débeda. Fronte a unha perda de centralidade do movemento altermundialista e unha certa rutinización dos FSM, os movementos temáticos como o de mulleres, de campesiños, da débeda... empezan elaborar axendas de mobilización e de encontro propias á marxe das citas unitarias dos foros e as contracumbres. O novo escenario devolve a iniciativa ao ámbito temático e sectorial, sen menosprezar as mobilizacións e os foros unitarios. Algúns exemplos desta dinámica sectorial serían: o encontro internacional do movemento contra a débeda na Habana, en 2005; a celebración do Foro pola Soberanía Alimentaria en Malí, en febreiro do 2007; ou a Semana de acción global contra a débeda, en outubro do 2007, entre outras.

Esta etapa tamén se caracteriza por un aumento da converxencia entre os actores antideuda que podemos afirmar que dura ata a actualidade: procura de marcos de traballo comúns, de coordinación de accións e de estratexias. O encontro internacional contra a débeda na Habana (Cuba), en setembro do 2005, onde participaron todos os actores contra a débeda externa a escala global, foi un claro exemplo desta dinámica ao aprobarse un calendario de mobilización unitario e co acordo de posturas comúns respecto de temas como a ilegitimidad da débeda ou a reclamación dunha débeda social, histórica e ecolóxica por parte dos países do Sur, posturas defendidas anteriormente tan só polos sectores máis radicais.

No período de mobilización recente, os sectores máis combativos marcaron a pauta e o liderado da protesta e conseguiron arrastrar aos máis moderados cara ás súas posicións. A diferenza de anos antes, cando o movemento era encabezado pola campaña Xubileo 2000, agora son os sectores máis radicais, que viñeron traballando no marco movemento altermundialista, quen lideran o movemento. A partir de aquí, podemos afirmar que o ciclo de protesta inaugurado en 1999, en Seattle, reforzou a aqueles actores cunhas demandas e unha perspectiva máis confrontativa e radical.

Moito ruído e poucas noces

Pero, logo de vinte anos de mobilizacións contra a débeda, que logros conseguiron os movementos sociais? Que impacto tiveron na opinión pública? E nas institucións internacionais?

No eido externo ao movemento conseguíronse avances, especialmente, no terreo do simbólico e na percepción que as sociedades, tanto do Norte como do Sur, ten da problemática do endebedamento. Nos países acredores, as campañas difundiron as causas e as consecuencias que o pago da débeda externa ten para os pobos do Sur e vinculouse o concepto de débeda externa ao de pobreza e subdesarrollo. Así mesmo, nos países acredores, xerouse unha importante mobilización de denuncia das consecuencias que esta débeda ten sobre as súas poboacións e a responsabilidade das institucións internacionais (BM, FMI, G8...) na xeración e mantemento da mesma. No transcurso destes anos, as campañas deixaron claro a necesidade de condonar, cancelar ou abolir a débeda para permitir o desenvolvemento destes países, á vez que reivindicaron unha débeda social, ecolóxica e histórica do Norte respecto ao Sur.

En relación con outros movementos sociais, debemos de sinalar como estes foron incorporando como propia a demanda de cancelación da débeda externa. Así colectivos de mulleres, ecoloxistas, campesiños, ONG?s de desenvolvemento... asumiron no seu repertorio de reivindicacións a necesidade de cancelar as débedas dos países do Sur. Un feito que é froito da participación e o impulso dos actores antideuda no seo do movemento altermundialista, á vez que estes últimos incorporaron ao seu discurso e demandas novos enfoques ecoloxistas, feministas, anticorporativos... nunha dinámica de contaminación mutua.

No eido institucional, máis aló de situar a cuestión da débeda na axenda política, os cambios conseguidos foron mínimos. Se analizamos, por exemplo, as promesas de condonación dos países membros do G8, podemos afirmar que estas non foron máis nada que unha estratexia de limpeza de imaxe. No cume de Colonia, en xuño de 1999, os xefes de estado dos países máis ricos comprometéronse a anular o 90% da débeda bilateral e multilateral dos 42 países máis endebedados listados na Iniciativa PPAE. Pero, finalmente, as cifras reais tan só equivalerían a un 3% da débeda total dos países do Sur.

Segundo Éric Toussaint e Damien Millet [6], esta contradición, entre promesas e realidade, pon de relevo o obxectivo dos países do G8 para manterse como acredores dos PPAE e do resto dos países subdesarrollados. O seu obxectivo é continuar impondo as políticas neoliberais e manter un mecanismo permanente de transferencia de riqueza do Sur aos capitalistas do Norte. Os países que ocupen unha posición geoestratégica relevante ou que se mostren máis dóciles seguirán recibindo medidas de redución da débeda, pero que non lles servirán de nada para liberarse do yugo neoliberal. Respecto ao resto dos países en desenvolvemento, que suman un total do 89% da poboación pobre do planeta, o G8 nin sequera propuxo ningunha medida de alivio.

É a partir da análise destas cifras que se observa a dificultade para conseguir medidas reais de alivio que teñan un impacto nas poboacións do Sur. A débeda é un claro exemplo da dominación Norte-Sur e as elites políticas e económicas non renunciarán facilmente a ela. O impacto político débese de medir no terreo dos simbólico, do descrédito e do debilitamiento dos acredores tanto do G8 como das IFI.

Aínda así, algúns gobernos ou instancias políticas en Europa, como o goberno noruegués ou o senado belga, deron pequenos pasos no que respecta a declaración de ilegitimidad dalgunhas das débedas das que os seus países eran acredores. Segundo Xubileo Sur [7], o feito de que un goberno dos países acredores recoñeza e tome responsabilidade pública sobre este tema, abre unha oportunidade na loita pola ilegitimidad da débeda e é un precedente a ter en conta. No Estado español, por exemplo, o traballo dos actores antideuda conseguiu, a finais do 2006, a aprobación no Congreso dunha Lei reguladora da xestión da débeda externa que, a pesar das súas limitacións, significa un certo paso adiante sobre todo en materia de transparencia informativa.

No que se refire ao pago da débeda por parte dos países do Sur, segundo Éric Toussaint [8], a conxuntura actual é favorable para que os gobernos destes países modifiquen a situación e sexa posible o desendeudamiento. Na actualidade, un número importante destes países, se incluímos a Rusia como o fai o BM e o FMI, son acredores netos de EEUU e dos bancos privados no Norte e se llo propuxesen poderían reembolsar de facto ao FMI todo o diñeiro que lle deben e crear fondos de asistencia para que os outros países en desenvolvemento, con menos recursos, puidesen tamén eliminar a súa débeda rapidamente. Pero como sinalaba Toussaint, os países que teñen na súa man a posibilidade do cambio (China, Rusia, India, Brasil, Nixeria, Indonesia, México e Sudáfrica) non teñen a máis mínima intención de levar a cabo esta estratexia, xa que os seus gobernantes son os primeiros beneficiados pola implementación das políticas neoliberais nos seus países.

En oposición, debemos de sinalar aqueles gobernos como o de Rafael Correa en Ecuador, Hugo Chávez en Venezuela e Evo Morales en Bolivia que, a pesar das súas contradicións e límites, rexeitan, con graos diversos e de forma parcial, ao imperialismo e ás políticas neoliberais, á vez que fortalecen o papel do Estado. Aínda así, os pasos dados por estes gobernos en materia de débeda, a excepción do de Correa, foron moi moderados.

O goberno de Rafael Correa é quen se mostrou máis favorable para tomar medidas que freen o pago da débeda, repudiando aquela considerada como ilexítima e dedicando a partida aforrada a investimentos sociais. Hai que ter en conta que Ecuador é o país de América Latina que dedica unha maior porcentaxe do seu orzamento ao reembolso da débeda externa. Neste sentido, o goberno de Correa fixo pública a súa vontade de identificar a débeda ilexítima do país e creou unha Comisión de Auditoría Integral da Débeda Pública Interna e Externa, formada por representantes da administración do Estado e da sociedade civil ecuatoriana e internacional. O traballo desta Comisión de Auditoría priorizará a débeda contraída cos acredores multilaterais, sen deixar de lado os préstamos comerciais, os bonos e os bilaterais, á vez que nace cunha vocación integral, incluíndo non só unha análise financeira ou legal, senón tamén unha valoración social e ambiental. A pesar de que en materia de débeda Correa leva a cabo unha política avanzada, esta non é necesariamente extensiva a outros ámbitos.

Acabar co xugo da débeda externa, como instrumento de control e de dominación dos países periféricos e pór fin á expoliación dos seus recursos naturais é hoxe máis urxente que nunca. Os países en desenvolvemento han reembolsado case dez veces o monto da débeda de 1980 e aínda así se atopan cinco veces máis endebedados. Como defende o movemento antideuda, debemos de esixir a ilegitimidad e a inmoralidad destas débedas e avogar polo recoñecemento dunha débeda ecolóxica, social e histórica do Norte respecto ao Sur.

*Esther Vivas é autora de En pie contra la deuda externa (El Viejo Topo, 2008).

**Artigo publicado no El Viejo Topo, nº 244.

1 As resistencias nacionais contra a débeda externa remóntanse ao século XIX cando esta se empezou a utilizar como instrumento de dominación dos pobos do Sur. Desde entón varios países intentaron rexeitar o seu pago, pero non foi ata mediados dos anos 80, no século XX, que se deu unha mobilización masiva desde do Sur que transcendeu as fronteiras nacionais.

2 Millet, D. e Toussaint, É. (2004) 50 preguntas 50 respostas, Barcelona, Icaria editorial.

3 A constitución da campaña Xubileo 2000 e o apoio que recibiu por parte das igrexas cristiás marcou un punto de inflexión na traxectoria do movemento contra a débeda establecendo o punto de partida do que sería un potente movemento internacional antideuda.

4 Donnelly, E. (2002) ?Proclaiming Jubilee: the debt and structural adjustment network? en Khagram, S. et ao.(ed) Restructuring world politics, Minneapolis, University of Minnesota Press.

5 Donnelly, E. (2002) Op cit.

6 Toussaint, É. e Millet, D. (2005) O G7 prefire as promesas aos actos: non haberá unha verdadeira anulación da débeda en http://www.cadtm.org/article.php3?ide_article=1145

7 Xubileo Sur (2006) Norway cancels the debt claimed of five south countries en: http://www.cadtm.org/spip.php?article2124